Kenniskaarten‎ > ‎

Somatisch Onverklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK)

Laatst gewijzigd: 12 december 2017

Wat is SOLK?

SOLK is een afkorting voor Somatisch Onverklaarde Lichamelijke Klachten, waaronder problemen met het houdings- en bewegingsapparaat, chronische pijn, verminderde concentratie, vermoeidheid en verminderde conditie. We spreken van SOLK als de klachten langer dan zes maanden aanwezig zijn. Bij medisch onderzoek wordt geen ziekte of aandoening gevonden die de lichamelijke klacht voldoende verklaart. Daarom wordt er ook wel van medisch onverklaarde klachten gesproken: MOK. 

De klachten kunnen overgaan en terugkeren maar ook voortdurend aanwezig zijn. Vaak gaat de aandoening gepaard met psychosociale problemen. Er is sprake van een aanzienlijke afname in het activiteitenniveau in het dagelijkse leven zowel thuis, in de vrije tijd, als op school.

Kenmerken

Leerlingen met SOLK hebben reële klachten, ook al is er geen medische oorzaak te vinden. Het gaat om lichamelijke en/of psychische problemen die het dagelijks leven ernstig kunnen beperken. Er kan ook sprake zijn van klachten die ontstaan vanuit een aandoening. Maar bij SOLK zijn die klachten ernstiger, of duren zij langer dan op grond van de aandoening kan worden verwacht. De onverklaarbaarheid en het feit dat de klachten zeer wisselend kunnen zijn gedurende de dag, maken dat de buitenwereld kan gaan denken dat de klachten ingebeeld zijn. Dit leidt vaak tot onbegrip. De lichamelijke symptomen kunnen gepaard gaan met psychische klachten, zoals angst, chronische stressklachten, depressie en/of persoonlijkheidsproblematiek. De pubertijd kan de klachten versterken, evenals belangrijke life-events. 

Uit onderzoek blijkt dat pijn of lichamelijk ongemak en emoties elkaar kunnen beïnvloeden. Sommige mensen zijn voor deze wisselwerking tussen lichaam en geest gevoeliger dan anderen. De ernst van de klachten wordt bepaald door een wisselwerking tussen biologische- (bouw, aanleg), psychische- (aanleg, karakter) en sociale (opvoeding, milieu) factoren. De behandeling is gebaseerd op de combinatie van deze factoren: het bio-psychosociale model.

Voorkomende uitingsvormen

Er zijn verschillende soorten onverklaarde lichamelijke klachten: 

  • Bewegingsproblemen. 
  • Chronische pijnklachten (waaronder ook hoofdpijn). 
  • Langdurige vermoeidheid.
  • Buik- , maag-, en darmklachten. 
  • Andere uiteenlopende klachten zoals jeuk, oorsuizen, duizeligheid en hartkloppingen. 
Wanneer de klachten vooral het bewegen en conditie betreffen, kan dit een indicatie vormen voor een revalidatiebehandeling in een revalidatiecentrum. Als er vooral sprake is van somatische klachten (o.a. buik-, maag-, darmklachten etc.) vindt de behandeling eerder plaats door medische specialisten in ziekenhuizen. 

Leerlingen met SOLK ondervinden belemmeringen bij het uitvoeren van dagelijkse activiteiten door de combinatie van lichamelijke en psychosociale klachten. Hierdoor nemen zij minder deel aan sociale activiteiten, sport of hobby’s. Dit kan leiden tot een sociaal isolement. Door de combinatie van klachten komen deze leerlingen gemakkelijk in een negatieve spiraal terecht.


Revalidatie en onderwijs

Een multidisciplinair team in de revalidatie zorgt voor een goede afstemming tussen alle betrokkenen en volgt een meersporenbeleid. De klachten worden vanuit verschillende invalshoeken (lichamelijk, psychisch en sociaal) benaderd. Het doel van de revalidatie is: met minder klachten méér doen. De verschillende professionals zoeken samen naar de balans tussen belasting (wat je doet en wat je van jezelf vraagt) en belastbaarheid (wat je aankunt). De intensiteit van de behandeling verschilt per persoon; meerdere therapievormen kunnen ingezet worden. Tevens wordt het gezinssysteem bij de begeleiding en behandeling betrokken. Medicatie kan soms helpen bij het verminderen van verschijnselen zoals pijnklachten, spanningsklachten, angstklachten en/ of stemmingsklachten. Door het bijhouden van dag- en week logboeken ontstaat inzicht in de belasting en belastbaarheid. 

Oplossingsgerichte gespreksvoering en Motivational Interviewing zijn geschikt om leerlingen hun eigen, haalbare doelen te laten stellen. Het helpt hen verbeterkansen te benutten en eigen ‘gereedschap’ te hanteren om een nieuwe balans te vinden en de kwaliteit van leven te vergroten. De behandeling is erop gericht om leerlingen weer in staat te stellen leeftijdsadequaat deel te nemen aan het dagelijks leven. Vaak is er sprake van periodes van verzuim. Goede afstemming met school is daarom essentieel om verwachtingen helder te krijgen en achterstand en uitval te voorkomen. Hierbij kan de school gebruik maken van de expertise van de mytylscholen.

Ziekenhuis en onderwijs

Het merendeel van de SOLK-leerlingen is in behandeling in het ziekenhuis. Het is belangrijk dat school overlegt met de behandelend arts-psycholoog-fysiotherapeut, zodat er één plan wordt opgesteld. Met name vragen over mate van belastbaarheid fysiek en psycho-sociaal zijn dan belangrijk.

Gevolgen voor schoolvaardigheden 

Voorbeelden van mogelijke problemen:

  • Verzuim en het ontstaan van achterstanden en missen van toetsen (stapeling van inhaaltoetsen).
  • Deelname aan de gymles. 
  • Deelname buitenschoolse activiteiten (excursies, stages). 
  • Veelvuldig traplopen. 
  • Volhouden van een dagprogramma, zowel tijdens als na schooltijd. 
  • Buitengesloten voelen in de groep ten gevolge van onbegrip en/of verzuim. 
  • Angst en onzekerheid over verwachtingen van docenten en medeleerlingen. 
  • Tijdig aangeven van hun grenzen. 
  • Hulp vragen als dat nodig is.

Tips voor de begeleiding

Leerlingen met SOLK moeten leren een goede balans te vinden in hun dagelijkse activiteiten. Het vergt geduld en doorzettingsvermogen, omdat ze vaak in een negatieve spiraal zitten en daarbij ook nog nieuwe patronen moeten aanleren.

Een belangrijk houvast voor het vinden van de juiste balans is:

“Op een goede dag niet méér doen; op een slechte dag niet mínder doen.” 

  • Realiseer je en accepteer dat de leerling daadwerkelijk fysieke problemen heeft, pijn ervaart, of 
    moe is, ook al is dit niet zichtbaar en zijn de klachten wisselend.
  • Aan de hand van de info van de leerling én van het behandelend team doelen stellen. Praat hierbij vooral over de mogelijkheden en kijk hoe de leerling in kleine stappen weer regie krijgt over activiteiten. Normaliseren waar mogelijk.
  • Uitgangspunt is zoveel mogelijk naar school komen om in het ritme te blijven. Zinvol zijn aanpassingen van het rooster door bijvoorbeeld rustmomenten te creëren (aparte rustruimte) of ontlastende maatregelen te treffen zoals liftgebruik, aantekeningen kopiëren van klasgenoten en een extra boekenpakket voor thuis.
  • Stimuleer dat de leerling zelfstandig van en naar school komt. Maak een planning waarin een opbouw zit van brengen/halen naar zelfstandig van/naar school.
  • Wanneer een leerling niet naar school kan komen is het raadzaam dat hij/zij zich thuis aan een dagprogramma houdt en niet inactief wordt. De school kan hiervoor (eventueel aangepast) lesstofaanbod verzorgen in overleg met betrokkenen.
  • Wanneer een leerling niet naar school kan komen, bekijk dan met de klas hoe je, naast de Whats-app groep, contact kunt houden met de leerling.
  • Vraag aan de leerling die langdurig thuis zit ook inspanning om contact te houden met de klas, door ze regelmatig op de hoogte te stellen of uit te nodigen.
  • Als deelname aan gymlessen fysiek gezien problemen oplevert, kan de leerling een andere rol nemen (bijvoorbeeld scheidsrechter), een vervangende opdracht maken of dispensatie vragen. De mogelijkheid tot terugkeren in de gymles steeds open houden, in overleg met behandelaars, omdat het ook een belangrijke sociale functie heeft. 
  • Laat de leerling zoveel mogelijk meedoen met handvaardigheid, techniek, tekenen en muziek (mede vanuit oogpunt sociale functie). 
  • Door een spreekbeurt of presentatie kan de leerling zelf voorlichting geven aan de klas om begrip te kweken voor zijn/haar uitzonderlijke positie: de klachten zijn geen aanstellerij en uitzondering is geen verwennerij. Ervaringsopdrachten om de klasgenoten te laten ervaren hoe het voelt om bijvoorbeeld voortdurend moe te zijn, kunnen zorgen voor meer begrip. 
  • Afstemmen met alle betrokkenen als lesuitval niet te voorkomen is; hoe wordt de leerling gevolgd en begeleid tijdens de afwezigheid (voorkomen van achterstand) en bij de terugkeer (inhaaltoetsen)? Eveneens bespreken of tijdverlenging per vak toegestaan is. 
  • Bevorderen dat de VO leerling zelf contact opneemt met docenten via e-mail. Bij langdurige afwezigheid overwegen om vanuit thuis de lessen op school te volgen (m.b.v. de Webchair of Digibeter). 
  • Overweeg en overleg met de examencommissie over de mogelijkheid om gespreid examen te doen. Het is mogelijk op medische indicatie het examen te spreiden over twee examenjaren waardoor de belasting minder wordt. 
  • Omdat de problemen integraal worden ervaren is het extra belangrijk om de samenwerking op te zoeken met de gehele keten (o.a. het Zorg Advies Team): schoolmaatschappelijk werk, jeugdarts, leerplichtambtenaar, CJG, ouders, behandelaars en andere betrokkenen. Doe dit zoveel mogelijk in overleg en in samenwerking met de leerling zelf.


Meer informatie 

Websites

  • www.maartenskliniek.nl
    Zoek op ‘medisch onverklaarde klachten’.
    Informatie van de Sint Maartenskliniek over kinderen met medisch onverklaarde klachten (MOK) en behandeling.

  • www.jongerenbinnenboord.nl
    Informatie en praktische tips over onderwijs aan jongeren met chronische klachten.

  • www.ziezon.nl
    Landelijk netwerk ziek zijn & onderwijs; gevolgen van ziek zijn voor het volgen van onderwijs en informatie over onderwijs op afstand zoals Webchair of Digibeter.

  • www.klassecontact.nl
    Aanvraag van een verbinding tussen school en (chronisch) zieke leerlingen.

  • www.mytylschooltilburg.nl
    Het Foto-interview, een vraaggericht- en oplossingsgericht instrument om leerlingen te helpen hun verbeterwensen te vertalen naar haalbare doelen of vaardigheden die ze willen leren of verbeteren.

  • www.youtube.com/watch?v=rpM0sTz-Zp8
    Christina van der Feltz. Lichamelijk onverklaarbare klachten en somatisch-psychiatrische comorbiditeit.

Publicaties

  • Omgaan met onverklaarde lichamelijke klachten. A.Blok en J.Houtveen (2011); Bohn Stafleu Van Loghum, Houten.

  • Grip op SOLK. B.Kallen en M.Pennings (2013); Boom Lemma Uitgevers, Den Haag.

  • Schoolangst en schoolweigering bij kinderen. B.Nienhuis (2012); Lannoo Campus, Houten.

  • PEP meter, voor studenten met pijn en/of energieproblemen. Expertise centrum Handicap en Studie (2005). Avant GPS Groenkan. Verkrijgbaar bij www.onderwijsenhandicap.nl of www.handicap-studie.nl.

Wat leerlingen hiervan zelf vertellen

Dagny (8)
“Ik heb een zitzak in de klas waar ik op kan zitten als ik moe ben. Ik vind dat heel fijn. Zo kan ik in de klas zijn en toch rusten. Ik heb ook een speciale stoel waar ik beter op kan zitten, maar daar gaan ook wel eens andere kinderen op zitten. Samen met mijn juf maken we daarover afspraken in de klas.”

Joost (16)
“Ik doe dit jaar VMBO examen voor de helft van mijn vakken, volgend jaar ga ik voor de resterende vakken examen doen. Hierdoor hoef ik minder uren te volgen en lukt het mij toch om naar school te komen. Zo kan ik toch mijn VMBO diploma behalen!”

Ineke (17)
“Soms voel ik me ’s ochtends zo slecht dat ik niet naar school kan, maar lukt het mij ’s middags wel om met een vriendin af te spreken. Dat begrijpen mensen vaak niet. Het afspreken geeft mij juist weer energie en helpt mij om de volgende dag weer naar school te gaan en niet in de negatieve spiraal terecht te komen. Met mijn psycholoog bespreek ik hoe ik het aan anderen kan uitleggen.”
Ċ
Anita Nijman,
12 dec. 2017 02:27